Zapomniane przedsiębiorstwo

 

Według sprawozdania¹, które zachowało się w Archiwum Państwowym w Toruniu utworzono w Bydgoszczy 1 stycznia 1973 roku Przedsiębiorstwo Budownictwa Wodnego (PBW) na podstawie rozporządzenia ministra rolnictwa.  Było ono częścią Zjednoczenia Budownictwa Wodnego i Melioracji w Toruniu. Bydgoskie PBW swoją główną siedzibę miało początkowo na ulicy Marcinkowskiego 2 – 4, a bazę sprzętową na ulicy Grottgera mniej więcej w tym miejscu,  w którym dzisiaj stoi szklany apartamentowiec nazywany czasami „Godzillą”.

 

 

To budżetowe  przedsiębiorstwo zatrudniało w sumie 705 osób wyposażone było w holowniki, pogłębiarki, koszarki i specjalne barki przystosowane do umacniania brzegów rzek i kanałów. W sprawozdaniu znajduje się także bardzo ogólna wzmianka o pracach wykonywanych przez pracowników PBW w Mylofie nad górną Brdą.

Gdy w 1982 roku, gdy ukończyłem Studium Żeglugi Śródlądowej, niektórzy koledzy z mojej klasy znaleźli pracę na holownikach PBW. Pływając później na barce Żeglugi Bydgoskiej często widywałem pogłębiarki PBW pogłębiające Brdę w miejscach wskazanych przez barkarzy z Żeglugi.

W związku z faktem, że PBW nie przynosiło żadnych dochodów, a finansowane z budżetu tylko utrzymywało w dobrym (a właściwie znośnym) stanie drogi żeglugowe zostało zlikwidowane natychmiast po 1989 roku. W gospodarce rynkowej nie znalazło miejsca, a dzisiaj trudno odnaleźć nawet ślady po nim.

 

1.       Sprawozdanie z przeglądu poziomu i struktury zatrudnienia Przedsiębiorstwa B budownictwa Wodnego w Bydgoszczy w 1974 roku, Archiwum Państwowe w Toruniu.

`Zdjęcia Roman Brzeziński

 

Dzieje Bydgoszczy

Zanim powstało miasto Bydgoszcz był tylko gródek który wyrósł nad Brdą, drugi po Wyszogrodzie i znacznie od niego mniejszy. Rocznik wielkopolski wspomina, że książę kujawski odzyskał gród Bydgoszcz w1242 roku¹. Odzyskał, więc musiała do Księstwa Kujawskiego należeć już wcześniej.  Jak napisał Długosz od 1268 roku² Bydgoszcz była kasztelanią książąt piastowskich. Wzmianka o istnieniu przy grodzie bydgoskim mostu w połowie XIII wieku³ i komory celnej świadczy o istnieniu w tamtym czasie szlaku handlowego, który omijał Wyszogród.  Kasztelania w Bydgoszczy rozwijała się, więc równolegle z Wyszogrodem.

Władysław Łokietek  dopiero rozpoczął łączenie i konsolidację poszczególnych dzielnic w jedno państwo i koronowany został na króla Polski w styczniu 1320 roku⁴. Tymczasem w 1314 roku doszło do wydzielenia z Kujaw odrębnego księstwa bydgosko – wyszogrodzkiego. W 1320 roku, więc już po koronacji Łokietka władca tego księstwa świadcząc przed sądem papieskim przeciw krzyżakom użył tytułu „Książę Kujaw i pan Wyszogrodu”⁵. Wynika z tego, że kasztelania bydgoska na pewno miała mniejsze znaczenie od Wyszogrodu i zapewne pod niego podlegała.

Teoretycznie więc od lipca 1330 roku⁶, czyli od zniszczenia Wyszogrodu to właśnie kasztelanii bydgoskiej powinien zacząć podlegać cała Dolina Brdy z cysterską osadą Nowe Byszewo oraz inne ziemie podległe wcześniej Wyszogrodowi. Pełnienie przez Bydgoszcz roli granicznej twierdzy i panowanie nad okolicznymi ziemiami było początkowo iluzoryczne. Niewielki, drewniany kasztel nie był w stanie sprostać roli jaką pełnił Wyszogród.

Krzyżacy w1330 roku zajęli na krótko kasztel bydgoski wraz z podgrodziem, ale w tym samym roku oddali go Władysławowi Łokietkowi. Jednak już w 1331 roku ponownie go zajęli i okupowali aż do 1343 roku⁷ kiedy to na mocy pokoju kaliskiego⁸ oddali go Kazimierzowi Wielkiemu. Król Kazimierz postanowił wzmocnić rolę Bydgoszczy na pograniczu krzyżackim. Zamiast drewnianego grodu kazał zbudować nowy znacznie większy od niego murowany zamek.

 

 

Podczas jego budowy podpisał w Brześciu Kujawskim w 1346 roku⁹ przywilej lokacyjny miasta Kunigesburg. Dokument przygotowany zapewne na polecenie dość młodego jeszcze króla. Możliwe jednak, że akt powstał z inicjatywy burgrabiego bydgoskiego lub starosty kujawskiego¹⁰i tylko królowi przedłożony Nowo lokowane na prawie magdeburskim polskie miasto miało być zapleczem gospodarczym i finansowym dla budowanego zamku.

Lokacja miasta i budowa zamku, który zapanował nad dolnym odcinkiem Brdy było odpowiedzią Polaków na krzyżackie poczynania w górze rzeki. Utworzyli oni tam komturstwa – człuchowskie w 1321 roku i tucholskie w 1330 roku¹¹, administrowali ziemiami nad górną Brdą i prowadzili na nich akcję osadniczą. W 1368 roku¹², pod koniec swego panowania król Kazimierz wpisując się w tą swoistą walkę o wpływy na ziemie nad rzeką nadał prawa miejskie cysterskiej osadzie Nowe Byszewo (późniejsze Koronowo) leżącej w  Dolinie Brdy.

 

1.      Ks. Kan. Kozierowski Stanisław, Nazwy geograficzne i osadźcy ziemi bydgoskiej, Odbitka z III numeru Przeglądu Bydgoskiego, Bydgoszcz 1933, s 11

2.      Alfred Kucner, Bydgoszcz w czasie wojen polsko – krzyżackich, , Przegląd  Bydgoski, R. 4, z. 3-4, Bydgoszcz, 1936 s 3.

3.      Beata Giemza, Zbigniew Zyglewski, Z dziejów bydgoskiego rynku doby przedrozbiorowej, Kronika Bydgoska, tom 31 Bydgoszcz 2009 s 17.

4.      Kronika Polski pod redakcją Andrzeja Nowaka, Kraków 2000 s 104.

5.      Franciszek Mincer, Zapomniany konkurent Bydgoszczy, Kalendarz Bydgoski Bydgoszcz 1981, s 159.

6.      Ks. Kan. Kozierowski Stanisław, Nazwy geograficzne i osadźcy ziemi bydgoskiej, Odbitka z III numeru Przeglądu Bydgoskiego, Bydgoszcz 1933, s 11

7.      Alfred Kucner, Bydgoszcz w czasie wojen polsko – krzyżackich, , Przegląd  Bydgoski, R. 4, z. 3-4, Bydgoszcz, 1936 s 7.

8.      Kronika Polski pod redakcją Andrzeja Nowaka, Kraków 2000 s 107.

9.      Józef Wolf, U progu dziejów miasta Bydgoszczy, Przegląd  Bydgoski, R. 6, z. 2, Bydgoszcz, 1938 s 6.

10.  Tamże s 7

11.  Dzieje ziemi powiatu chojnickiego, tom 1 redakcja Jacek Konopek, Chojnice 2013, s 79, 80, 81, 74.

12.  A. Fr. Myk: Z przeszłości Koronowa i klasztoru Cystersów, Przegląd  Bydgoski, R. 6, z. 2, Bydgoszcz, 1938 s 33.

 

Wyspa Młyńska - różnica poziomów wody

 

Pierwszym wiarygodnym i w miarę wyraźnym planem jest plan Lindnera z 1800 roku i chociaż można mu zaufać pod względem kartograficznym nie widać na nim przecież różnicy poziomów wody. Nawet na dzisiejsze plany Bydgoszczy tej różnicy nie pokazują, a przecież ona jest i to niemała.

 

Wystarczy jedno spojrzenie, z któregoś z Mostów Solidarności, żeby stwierdzić, że po jednej  stronie grobli płynie z  dużą prędkością rzeka Brda zwana na tym odcinku Młynówką. Grobla oddziela ją od znajdującego się o 3 (trzy) metry poniżej nurtu rzeki poziomu stojącej w miejscu wody kanału dojazdowego do śluzy.  

 

Pierwszą rzeczą, którą Prusacy musieli zrobić budując Kanał Bydgoski, to zapewnienie odpowiedniego spiętrzenia na wszystkich odnogach Brdy, której nurt podzielony był przez trzy wyspy. Cele tego spiętrzenia było uzyskanie pożądanego poziomu wody powyżej zaplanowanego usytuowania śluzy. Chodziło im niewątpliwie o to, żeby zapewnić na rzece w miejscu połączenia z kanałem wystarczającą głębokość dla załadowanych łodzi towarowych, które miały kanałem pływać. Dwie odnogi były już spiętrzone, jedna jazem Farnym, a druga jazem pozostałym po mennicy, który zaborcy przygotowywali do napędzania młyna uruchomionego już w1774 roku¹.

Pozostawała trzecia odnoga rzeki pomiędzy środkową częścią wyspy, a częścią najbardziej wysuniętą na północ. Pani Bogna Derkowska – Kostkowska napisała, że część północna została przyłączona do reszty wyspy w 1772 roku² w związku z budową Kanału Bydgoskiego. Patrząc na plan Lindnera daje się zauważyć, że to przyłączenie polegało na wstawieniu w tą odnogę rzeki jazu, który ograniczył przepływ wody. Po wstawieniu tego ostatniego jazu i zbudowaniu śluzy poziom wody w Młynówce znacznie się podniósł podtapiając budynki, które już stały na jej prawym brzegu.

 

 

1.      Anna Nadolska, Spichrze w mieście nad Brdą, Kalendarz Bydgoski, Bydgoszcz 2015, s 104

2.      Bogna  Derkowska – Kostkowska, Wenecja Bydgoska – szkic do portretu, Kalendarz Bydgoski, Bydgoszcz 1998, s 110.

Most na 47 lat

 

Rozwój kolei, wzrost liczby ludności i stopniowa zabudowa wzdłuż dzisiejszej ulicy Dworcowej, strefy przydworcowej i  Bocianowa spowodowała potrzebę budowy nowego mostu przez Brdę dla  pieszych i pojazdów. W 1865 roku oddano do użytku kolejną przeprawę przez Brdę. 

 

 

Jak widać na starych fotografiach most był piękny, ceglany,  trzyprzęsłowy, łukowy  w ciągu dzisiejszej ulicy Królowej Jadwigi. Komunikował ze sobą dzielnice przydworcowe z zabudowaną już tak zwaną wyspą kanałową. Ulica Królowej Jadwigi połączyła ulicę Dworcową z dzisiejszą ulicą Garbary, a pośrednio z obecną ulicą Grunwaldzką i kamiennym mostem nad kanałem. Ceglany most Królowej Jadwigi został jednak rozebrany po 47 latach i zbudowany od nowa w 1913 roku jako most żelbetowy, żeby sprostać wymogom żeglugi. Bezpośrednią przyczyną przebudowy mostu była modernizacja Kanału Bydgoskiego i przesunięcie jego połączenia z Brdą powyżej mostów kolejowych co spowodowało, że pod mostem musiano zapewnić swobodny przepływ jednostek pływających. Ten most z 1913 roku przetrwał nienaruszony do dzisiaj.